Diğerlerini Anlamak; Zihin Teorisi

Diğerlerini anlamak bazen çok zor gelebilir. Karşımızdaki kişinin ne düşündüğünü, neye inandığını, ne beklediğini tahmin etmek ilişkilerimizde önemli bir beceridir. Peki insan beyni bunu nasıl yapıyor?

Zihin teorisi hem kendi hem de karşındakinin o andaki duygularını, düşüncelerini, inançlarını, bilgisini vb. anlamanı sağlayan önemli bir sosyal bilişsel beceridir. Tanımına baktığımızda zihin teorisi düşünmeyle ilgili düşünmek olarak geçer. Yani karşındaki kişinin bir olay/durum karşısında ne düşüneceğini düşünmek/tahmin etmektir. Daha ayrıntılı olarak ise karşındaki kişinin düşüncelerinin ve inançlarının seninkinden farklı olabileceğini anlama becerisidir. Ayrıca bu farklılıkların veya karşındaki kişinin genel düşüncelerinin temellerine, nereden geldiğine anlam verebilmeyi de kapsar.

Karşındaki kişinin ne düşündüğü, aklından neler geçtiğini tahmin etmeye çalışırken aslında o kişiyle ilgili bir teori oluşturursun. Aklındaki tahminler, varsayımlar gerçek olabilir de olmayabilir de. Bu sebeple bu kavrama zihin “teorisi” denir. Oluşturduğun bu teoriye göre karşındaki kişiyle ilişkini de ilerletirsin. Karşındaki kişinin ne söyleyeceği, onun kişiliği ile ilgili bildiklerin, neyi ne niyetle yaptığını/yapacağını tahmin ederek hareket edersin ve ilişkini sürdürürsün.

 Zihin Teorisi’nin Önemi

Zihin teorisi özellikle insan gelişiminde önemli bir yer tutar. Çocuklar ben merkezcidirler ve büyüdükçe bu ben merkezcilik azalır. Diğer insanların ne düşündüğünü, karşılarındaki kişinin durumuna göre ne yapmaları gerektiğini yorumlayabilmeye başlarlar. Büyüdükçe zihin teorisi oluşur, gelişir ve bu gelişim de yaşanır. Zihin teorinin gelişmesiyle birlikte başka insanların ne düşündüğünü veya sonraki hareketlerinin ne olduğunu tahmin edebilmeye, yaşadığın anlaşmazlıkları daha rahat çözebilmeye, karşındaki kişinin umutlarını, korkularını, beklentilerini, inançlarını tahmin edebilmeye başlarsın. Sosyal dünyanda çok daha başarılısındır artık. İnsanlarla ilişki kurmak karmaşık olabilir bazen. Bu karmaşıklığın üzerine bir de yanlış anlaşılmalar yaşandığında işin çok daha zorlaşır. Karşındaki kişinin düşünme stiliyle ilgili daha doğru çıkarımlar yapmaya başladıkça ilişkilerin de daha iyiye gider.

Zihin Teorisinin Gelişimi

Zihin teorisi genellikle 3-5 yaş civarında gelişir. Ancak bu gelişimi etkileyen bazı etmenler de bulunur. Çocukken ne kadar çok sosyalleşirsen o kadar hızlı gelişir. Ya da hikayelerle, oynadığın sembolik oyunlarla, oyunlarda aldığın rollerle, aile ve arkadaşlarınla daha fazla vakit geçirdikçe zihin teorin daha hızlı gelişir. Diğer insanların düşünce tarzlarını ve senden farklı olabileceğini anlamaya başlarsın. Yaşın büyüdükçe zihin teorinde gelişir ve dallanır. Ergenlikte devam eden zihin teorisi gelişimin yetişkinliğin başlarında tamamlanır.

Zihin teorisinin bir başka özelliği ise yetişkin olup zihin teorisi gelişimin tamamlandığında bile her kişi ve her konuyla ilgili doğru çıkarımlar yapamıyor olabilirsin. Her açıdan eşit gelişmez. Ne kadar farklı konu ve olay deneyimlersen o konu ve olaylarda zihin teorin o kadar gelişir ancak daha önce deneyimlemediğin bir durum karşısında karşındaki kişiyi tahmin edemiyor olman da çok normaldir.

Zihin Teorisini Test Etmek

Zihin teorisi gelişimi için yapılan eğlenceli bir test bulunmaktadır. Dilersen çocuğunla deneyebilirsin. Bu test için ihtiyacın olanlar; 2 bebek, sepet, kutu, bilye. Öncelikle çocuğuna iki adet bebek gösterip bu bebeklere isim verebilirsin. Testin orijinalinde bu bebeklerin isimleri Sally ve Anne. Ardından çocuğunla şu adımları söyleyerek oyuncaklara yaptır;

  1. Sally’nin bir sepeti Anne’in ise bir kutusu var.
  2. Sally bir bilye alıp sepetine koyuyor ve odadan çıkıyor.
  3. Sally yokken Anne bilyeyi alıyor ve kendi kutusuna koyuyor.
  4. Sally döndüğünde bilyeyi almak için nereye bakar sence?

Sorunun doğru cevabı sepette aramasıdır çünkü Sally Anne’in kendisi yokken bilyeyi kutuya koyduğunu bilmez. Ancak zihin teorisi henüz gelişmemiş çocuklar kendi bildiklerini Sally’nin de bildiğini düşünerek kutu cevabını vereceklerdir.

Psikolojik Danışman Gökçe Sertbaş
Çocuklara hayran, kendine ve danışanlarına katkı yapmaya bayılan bir psikolojik danışman.